Zespół pomijania stronnego – czym jest i jak się go rehabilituje?
Zespół pomijania stronnego, określany z języka angielskiego jako neglect, to jedno z najbardziej złożonych, jak i niestety ignorowanych zaburzeń poznawczych, które występują po uszkodzeniach mózgu. Dla osób postronnych może ono wyglądać jak brak współpracy pacjenta czy wręcz przejaw lenistwa czy zaburzonej motywacji. W rzeczywistości zaś to głębokie zaburzenie uwagi przestrzennej, w istotny sposób ograniczające samodzielność chorego i utrudniające prawidłowy przebieg procesu rehabilitacji.
Jaka jest istota zespołu pomijania stronnego?
Najczęściej zespół stronnego pomijania występuje w wyniku uszkodzenia prawej półkuli mózgu, a zwłaszcza w obrębie jej płata ciemieniowego, skroniowego bądź struktur podkorowych. Objawem jest wówczas niejako ignorowanie przez pacjenta lewej strony przestrzeni, własnego ciała czy bodźców, które z tej strony docierają. Istotne jest przy tym to, że neglect nie stanowi zaburzenia percepcji w sposób dosłowny, ponieważ drogi wzrokowe mogą być przy tym zachowane, a objawem jest tylko deficyt uwagi i reprezentacji przestrzennej. Zaburzenie to objawia się w ciekawy sposób – pacjent może przykładowo nie zjadać pokarmów z lewej połowy talerza czy golić tylko prawą stronę twarzy, a nawet nie pamiętać o istnieniu lewej ręki.
Jakie mechanizmy neuropsychologiczne odpowiadają za neglect?
Prawa półkula mózgu odpowiada za globalną kontrolę uwagi przestrzennej zarówno prawej, jak i lewej części postrzeganej przestrzeni. Z kolei półkula lewa odpowiada przede wszystkim za stronę prawą. Wobec tego, uszkodzenie prawej półkuli oznacza olbrzymie zaburzenie dystrybucji uwagi, ponieważ mechanizmy odpowiedzialne za orientację w lewej części przestrzeni przestają działać, a lewa półkula nie jest w stanie ich skutecznie kompensować. Z punktu widzenia neuropsychologii zaburzenie w postaci zespołu pomijania stronnego nie jest zaburzeniem jednorodnym i może dotyczyć np. przestrzeni osobistej, bądź około cielesnej czyli najbliższego otoczenia lub też dalszej przestrzeni, przy czym te różnice mają kluczowe znaczenie dla doboru strategii terapeutycznych.
Jak wygląda diagnoza kliniczna neglect?
Rozpoznanie zespołu pomijania stronnego jest oparte na połączeniu obserwacji funkcjonowania pacjenta w codziennych sytuacjach, jak również na analizie wyników testów neuropsychologicznych, a do najczęściej stosowanych narzędzi należą m.in. próby przekreślania bodźców na kartce, test rysowania zegara, kopiowanie figur czy zadania polegające na wskazywaniu środka linii. Ważnych informacji diagnostycznych dostarcza również badanie zachowania pacjenta w warunkach naturalnych, a więc podczas jedzenia, poruszania się czy wykonywania czynności higienicznych. Często dopiero te obserwacje bowiem ujawniają rzeczywistą skalę problemu.
Jakie są konsekwencje funkcjonalne zespołu pomijania stronnego?
Zespół pomijania stronnego niestety nie daje bardzo dobrych rokowań rehabilitacyjnych, a pacjenci częściej ulegają upadkom, mają trudności w nauce chodzenia i są mniej samodzielni, przez co wymagają długoterminowego wsparcia opiekunów, a brak świadomości tego deficytu dodatkowo utrudnia współpracę terapeutyczną.
Jak wygląda rehabilitacja zespołu pomijania stronnego?
Rehabilitacja w przypadku zaburzenia neglect to przede wszystkim konieczność podjęcia działań wielotorowych. Jest to proces długotrwały, który wymaga ścisłej współpracy zespołu terapeutycznego, w którego skład powinien wchodzić neuropsycholog, fizjoterapeuta, terapeuta zajęciowy, jak również bliscy pacjenta. Wśród podstawowych strategii terapeutycznych neglect natomiast znajdują się treningi skanowania wzrokowego, w trakcie których pacjent uczy się systematycznego przeszukiwania przestrzeni od pomijanej strony, wykorzystując do tego bodźce wizualne lub wskazówki werbalne terapeuty. Elementem terapii jest również adaptacja pryzmatyczna za pomocą specjalnych okularów, które przesuwają pole widzenia. To zaś zmusza mózg do korekty błędów lokalizacji otrzymywanych bodźców i pośrednio zwiększa też odkrywanie istnienia strony zaniedbywanej. Stymulacja somatosensoryczna natomiast za pomocą dotyku, wibracji czy elektrostymulacji po stronie pomijanej pomaga zwiększyć świadomość ciała. Wprowadza się także elementy modyfikacji środowiska, polegające na ustawianiu kluczowych przedmiotów po stronie zaniedbywanej czy też kontrastowe oznaczanie krawędzi i wyraźne sygnały wizualne.
Warto podkreślić, że skuteczna rehabilitacja neglect nie kończy się w gabinecie terapeutycznym i konieczne jest przeszkolenie rodziny pacjenta pod kątem prawidłowego ustawiania pacjenta, podawania bodźców z lewej strony oraz unikania kompensowania deficytów poprzez wyręczanie chorego. Jest to tak ważne, ponieważ tylko systematyczna stymulacja w środowisku naturalnym sprzyja trwałym efektom terapii.
Zespół pomijania stronnego nie oznacza zatem jedynie nieuwagi chorego, ale stanowi niezwykle złożone zaburzenie mechanizmów mózgowych, które są odpowiedzialne za orientację w przestrzeni. Jego obecność przy tym dramatycznie wpływa na jakość życia pacjenta i skuteczność prowadzonej rehabilitacji, jednak dzięki rzetelnej diagnozie oraz wielotorowemu, indywidualnie dobranemu programowi terapeutycznemu możliwe jest stopniowe odzyskiwanie kontroli nad zaniedbywaną częścią świata, a przez to także poprawa funkcjonowania w codziennym życiu.
Chcesz dowiedzieć się więcej?
Skontaktuj się z nami