Pionizacja pacjenta – czym jest, etapy i dlaczego jest tak ważna w rehabilitacji
Ludzki organizm w drodze ewolucji został przystosowany do ruchu dwunożnego oraz przebywania w pozycji wertykalnej, co determinuje prawidłowe funkcjonowanie niemal każdego z ludzkich układów – krążenia, oddechowego, trawienia i metabolizmu. Zatem jeśli w wyniku nagłego wypadku, ale także udaru mózgu, ciężkiej choroby czy rozległego zabiegu operacyjnego pacjent staje się osobą leżącą, to jego ciało natychmiast przestawia się w niejako tryb awaryjny, natomiast każdy kolejny dzień w pozycji horyzontalnej to cała lawina niekorzystnych zmian w organizmie, które potrafią poczynić w nim większe szkody niż sama choroba podstawowa.
I tu w życie pacjenta powinien wkroczyć jeden z najważniejszych, jak i najbardziej wymagających procesów w nowoczesnej fizjoterapii, czyli pionizacja pacjenta po unieruchomieniu. Nie jest ona jednak zwykłym postawieniem na nogi, ale skomplikowanym i ściśle zaplanowanym pod indywidualne potrzeby pacjenta procesem medycznym, stanowiącym fundament powrotu do sprawności bądź też walki o godne i wolne od powikłań życie.
Czym jest pionizacja pacjenta i dlaczego stanowi podstawę rehabilitacji?
Pionizacja oznacza proces przywracania pacjentowi możliwości przebywania w pozycji stojącej po okresie długotrwałego unieruchomienia. Dla zdrowego człowieka stanie to czynność automatyczna i bezwysiłkowa, natomiast dla osoby ciężko chorej to tak ogromny wysiłek, jak przykładowo – przebiegnięcie maratonu. W pozycji leżącej dystrybucja płynów ustrojowych, jak i praca receptorów czuciowych diametralnie się różnią od pozycji pionowej, zatem nagła zmiana pozycji na wertykalną zmusza układ naczyniowy do gwałtownego skurczu naczyń krwionośnych w dolnych partiach ciała tak, aby krew nie odpłynęła od mózgu pod wpływem grawitacji. Natomiast u pacjenta długotrwale leżącego takie naturalne mechanizmy adaptacyjne zanikają, a to oznacza, że proces pionizacji musi być prowadzony z niezwykłą ostrożnością, stopniowo, systematycznie, wraz z kontrolą parametrów życiowych, w szczególności zaś ciśnienia tętniczego i tętna.
Dlaczego wczesne uruchamianie pacjenta leżącego jest tak istotne?
Współczesna medycyna zupełnie już odstąpiła od archaicznego poglądu, że po ciężkich incydentach zdrowotnych pacjent powinien leżeć w łóżku przez wiele tygodni. Obecnie obowiązuje zasada, że pacjenta należy uruchamiać tak wcześnie, jak to tylko możliwe i bezpieczne. Dlaczego czas ma tak istotne znaczenie? Otóż już po 48 godzinach całkowitego unieruchomienia następuje zauważalny zanik masy mięśniowej oraz drastyczny spadek wydolności krążeniowo-oddechowej. Jak najwcześniejsze uniesienie wezgłowia łóżka, a potem przejście do pozycji siedzącej i w końcu do stojącej, stymuluje układ nerwowy do regeneracji, ale również zapobiega powstawaniu niebezpiecznych odleżyn. Minimalizuje też ryzyko powstania śmiertelnie groźnych powikłań zatorowo-zakrzepowych. Zatem wczesna pionizacja po unieruchomieniu to walka o przetrwanie struktur mięśniowych i nerwowych.
Jakie są typy pionizacji?
W zależności zarówno od stanu fizycznego, jak i neurologicznego pacjenta, specjaliści fizjoterapii dobierają odpowiedni model postępowania. Pionizację dzieli się na dwa główne rodzaje – bierną i czynną, czyli aktywną. Model bierny pionizacji jest stosowany u pacjentów z głębokimi deficytami neurologicznymi takimi, jak śpiączka, porażenie czterokończynowe czy stan wegetatywny, jak i u osób w stanie skrajnego osłabienia, ponieważ tacy pacjenci nie są w stanie samodzielnie utrzymać pozycji pionowej. Wówczas proces pionizacji pacjenta odbywa się całkowicie przy użyciu siły rąk terapeutów lub specjalistycznych urządzeń mechanicznych, a pacjent jest odpowiednio zabezpieczony pasami. Oznacza to, że ciało pacjenta adaptuje się do pozycji stojącej wyłącznie pod kątem fizjologicznym, bez aktywnego udziału jego mięśni.
Z kolei w przypadku pionizacji aktywnej pacjent uczestniczy czynnie w procesie wstawania i angażuje mięśnie posturalne. Uczy się też przenosić ciężar ciała, balansować oraz kontrolować środek ciężkości. Taka pionizacja może odbywać się przy asyście terapeuty, jak i przy barierkach, z wykorzystaniem chodzików, balkoników czy zaawansowanych ortez dynamicznych.
Chcesz dowiedzieć się więcej?
Skontaktuj się z nami
Jakie urządzenia wspierają wertykalizację?
Nowoczesna i bezpieczna rehabilitacja nie może się obejść bez innowacyjnego zaplecza technologicznego, a specjalistyczny sprzęt dopasowuje się do bieżących możliwości pacjenta, gwarantując mu maksimum bezpieczeństwa i redukując lęk przed upadkiem. Często wykorzystywanym urządzeniem jest stół pionizacyjny, stanowiący podstawę całego procesu pionizacji biernej oraz częściowo aktywnej. Umożliwia on płynną i precyzyjną zmianę kąta nachylenia powierzchni stołu od pozycji całkowicie poziomej do pionowej. Stół sterowany jest elektrycznie, zatem terapeuta może podnosić pacjenta o kilka stopni na minutę, uważnie przy tym monitorując, jak jego serce i mózg reagują na zmianę ciśnienia. Pacjent przypięty jest szerokimi pasami stabilizującymi na poziomie klatki piersiowej, miednicy i kolan, co z kolei eliminuje ryzyko osunięcia się w przypadku utraty przytomności czy nagłego spadku ciśnienia.
Kolejnym urządzeniem jest parapodium, wykorzystywane u pacjentów, którzy adaptują się krążeniowo do pozycji stojącej, ale ich nogi lub tułów nadal nie posiadają właściwej siły mięśniowej bądź kontroli nerwowej. Jest to urządzenie w wersji statycznej lub dynamicznej, tworzące stabilną konstrukcję szkieletową wokół pacjenta. Parapodium dynamiczne umożliwia osobom z porażeniem kończyn dolnych na samodzielne przemieszczanie się siłą rąk i balansu tułowia. Zapewnia to bezpieczne obciążenie kości i doskonale wpływa na psychikę pacjenta, który zyskuje możliwość spojrzenia na świat z perspektywy stojącej.
Kolejną możliwością jest wykorzystanie dynamicznych systemów podwieszanych typu Levi Active, które stanowią wyżyny inżynierii rehabilitacyjnej. Ich zadaniem jest odciążanie wagi ciała, pozwalające na bezpieczną naukę chodu i pionizację aktywną. Levi Active to urządzenie łączące cechy bezpiecznego podwieszenia sufitowego z aktywną kamizelką wspierającą. Pozwala to pacjentowi z niewystarczającą siłą mięśniową kończyn na uniesienie pełnego ciężaru ciała, dzięki częściowemu odciążeniu. Taki system eliminuje ryzyko upadku, jednocześnie dając pacjentowi unikalne poczucie swobody ruchów, co w efekcie stymuluje neuroplastyczność mózgu i znacznie przyspiesza proces reedukacji chodu.
Jakie są etapy prawidłowej pionizacji?
Pomiędzy pozycją leżącą a samodzielnym staniem występują etapy pośrednie, a zbyt szybkie przejście do wyższego etapu może powodować omdlenia, uraz psychiczny, jak i niebezpieczne przeciążenie organizmu. Dlatego istotne jest zachowanie wszystkich z pięciu zdefiniowanych etapów pionizacji. W pierwszym kroku mamy do czynienia z adaptacją w łóżku, poprzez unoszenie jego wezgłowia do pozycji półsiedzącej i siedzącej z podparciem pleców. W kolejnym kroku następuje siadanie ze spuszczonymi nogami. Pacjent siada na krawędzi łóżka, opierając stopy o stabilne podłoże. Trzeci etap to boczna pionizacja pacjenta, wspomagana urządzeniami, takimi jak właśnie stoły pionizacyjne ze stopniowym zwiększaniem kąta nachylenia oraz czasu trwania sesji. Krok czwarty to aktywne wstawanie przy asekuracji, a więc próby prostowania kolan i bioder przy balkoniku lub przy asyście dwóch terapeutów. Ostatni, piąty etap to już samodzielne stanie i stabilizacja postawy.
Kiedy i jak ją rozpocząć pionizację po udarze mózgu?
Udar mózgu jest jedną z najczęstszych przyczyn nagłego i głębokiego unieruchomienia pacjenta, a tempo pionizacji pacjenta po udarze mózgu i moment jej rozpoczęcia wymagają ścisłej współpracy lekarza neurologa z zespołem terapeutycznym. Jeśli chodzi o moment rozpoczęcia takiej pionizacji, to zgodnie z wytycznymi międzynarodowymi, może to nastąpić wówczas, gdy stan hemodynamiczny pacjenta jest stabilny, podejmując pierwsze próby pionizacji w ciągu pierwszych 24–48 godzin od wystąpienia udaru mózgu, co jednak nie dotyczy pacjentów z głębokimi zaburzeniami świadomości lub niestabilnością kardiologiczną. Utrudnieniem w pionizacji po udarze mózgu jest dodatkowo asymetria ciała spowodowana niedowładem, ponieważ fizjoterapeuta musi zabezpieczyć stronę porażoną, a dokładnie wiotki staw barkowy oraz niestabilne kolano. W fazie początkowej pacjenta adaptuje się do pionizacji poprzez siadanie na łóżku, dbając przy tym o to, aby nie opadał na stronę porażoną. Następnie, przy pomocy stołów pionizacyjnych czy też specjalnych podnośników, uczy się on na nowo odczuwać podłoże stroną niedowładną. Wczesna pionizacja po udarze daje sygnał zdrowym obszarom mózgu do przejęcia funkcji obszarów zniszczonych, co jest możliwe dzięki neuroplastyczności.
Co mówią o nas nasi Pacjenci?
Dlaczego pionizacja jest tak ważna dla całego organizmu?
Pionizacja jest uniwersalnym lekarstwem dla całego ludzkiego organizmu, wpływając zbawiennie na sferę fizyczną, biologiczną i psychiczną człowieka. W przypadku układów krążenia oraz oddechowego pozycja pionowa zapobiega zaleganiu wydzieliny w drogach oddechowych, a takie zaleganie jest główną przyczyną odoskrzelowego zapalenia płuc u osób leżących. Dzięki pionizacji wentylacja płuc znacznie wzrasta, a krew jest lepiej natleniona, grawitacja stymuluje serce do wydajniejszej pracy, regulując ciśnienie i zapobiegając powstawaniu zakrzepów w żyłach głębokich kończyn dolnych.
W układzie kostno-stawowym i mięśniowym pionizacja zapewnia niezbędny dla kości nacisk osiowy, dzięki któremu mogą one zachować swoją gęstość. Długotrwała pozycja leżąca prowadzi do błyskawicznego wypłukiwania wapnia oraz rozwoju osteoporozy wynikającej z unieruchomienia. Pionizacja zapobiega bolesnym przykurczom w stawach biodrowych, kolanowych i skokowych, jak również aktywuje mięśnie posturalne brzucha i grzbietu.
W przypadku układu pokarmowego i moczowego leżenie spowalnia perystaltykę jelit, co prowadzi do pojawienia się uciążliwych i bolesnych zaparć. Pozycja stojąca natomiast ułatwia pasaż jelitowy, jak i sprawia, że pęcherz moczowy opróżnia się całkowicie pod wpływem grawitacji, a to przeciwdziała zaleganiu moczu, które u pacjentów leżących zazwyczaj kończy się ciężkimi infekcjami dróg moczowych, jak i urosepsą.
Nie można też pominąć psychologicznego aspektu pionizacji, ponieważ długotrwałe patrzenie w sufit generuje poczucie bezradności, izolacji od świata i prowadzi do głębokiej depresji, zatem zmiana perspektywy na pionową, a nawet sama możliwość spojrzenia drugiemu człowiekowi prosto w oczy czy powrót do naturalnego sposobu spożywania posiłków i korzystania z toalety diametralnie zwiększają motywację pacjenta do dalszej walki z chorobą.
Pionizacja pacjenta to z pewnością proces bezkompromisowy, stanowiący oś, wokół której kręci się cała nowoczesna rehabilitacja i bez względu na to, czy mówimy o pacjencie neurologicznym, geriatrycznym czy ortopedycznym, to wczesne, profesjonalne i bezpieczne uniesienie ciała do pozycji pionowej decyduje o jakości jego dalszego życia. Wykorzystanie wiedzy doświadczonych fizjoterapeutów oraz wykorzystanie nowoczesnych technologii daje szansę na sukces tam, gdzie jeszcze nie tak dawno pacjent był skazany na unieruchomienie do końca życia.
Zachęcamy także do zapoznania się z historiami naszych Pacjentów Historie pacjentów – Comfort Life
