Terapia dysfagii po udarze: techniki poprawiające połykanie i zmniejszające ryzyko zachłyśnięcia
Dysfagia to zaburzenie połykania, które często występuje po udarze mózgu na skutek uszkodzenia struktur ośrodkowego układu nerwowego odpowiedzialnych za kontrolę ruchów mięśni jamy ustnej, gardła i przełyku. Problemy z połykaniem mogą prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych, w tym zachłystowego zapalenia płuc, niedożywienia czy odwodnienia. Terapia dysfagii jest więc niezwykle ważnym elementem rehabilitacji poudarowej i obejmuje zarówno techniki fizjoterapeutyczne, jak i modyfikację diety oraz ćwiczenia poprawiające kontrolę nad mechanizmem połykania.
Jaki jest mechanizm dysfagii po udarze?
Dysfagia występuje, gdy dochodzi do uszkodzenia ośrodków nerwowych w mózgu odpowiedzialnych za koordynację i kontrolę procesu połykania, który składa się z trzech głównych faz, a mianowicie fazy przygotowawczej, która obejmuje rozdrabnianie pokarmu, formowanie kęsa i przesuwanie go w stronę gardła, fazy gardłowej, która uruchamia odruch połykania, zamyka drogi oddechowe i przemieszcza kęs pokarmowy do przełyku oraz fazy przełykowej, w której dzięki skurczom perystaltycznym odbywa się transport kęsa przez przełyk do żołądka. Mogą pojawić się zaburzenia połykania po udarze mózgu w każdej z wymienionych faz, powodując trudności z formowaniem i przesuwaniem kęsa pokarmowego, zaleganie pokarmu w jamie ustnej, cofanie się go do jamy nosowej bądź przedostawanie się do dróg oddechowych czy też wywołując brak odruchu połykania w ogóle.
Jaką rolę w leczeniu dysfagii pełni terapeuta?
Leczenie dysfagii wymaga kompleksowego podejścia, a kluczową rolę w całym tym procesie odgrywa logopeda, który specjalizuje się w terapii neurologopedycznej. Jego zadaniem jest ocena stopnia i rodzaju dysfagii, dobór odpowiednich technik terapeutycznych, nauczenie pacjenta technik kompensacyjnych, wprowadzenie modyfikacji dietetycznych oraz monitorowanie postępów i dostosowanie do nich terapii.
Jakie techniki poprawiające połykanie można zastosować w terapii dysfagii?
Ponieważ w przypadku spożywania pokarmów i ich przełykania ważna jest pozycja siedząca, to dysfagia przełykowa leczenie wykorzystuje się tzw. techniki posturalne, w ramach których dzięki zmianie ułożenia ciała i głowy, poprawie ulega połykanie, ponieważ pozycja ciała wpływa na jego mechanikę oraz kierunek przepływu kęsa pokarmowego. Ryzyko aspiracji pożywienia do dróg oddechowych zmniejsza również pochylenie głowy do przodu, a jej skręcenie na stronę osłabioną umożliwia lepsze wykorzystanie sprawnej strony gardła i przełyku. Uniesienie brody z kolei ułatwia transport kęsa pokarmowego przez przełyk dzięki sile grawitacji, a odchylenie głowy do tyłu może pomóc w przypadku trudności z przesuwaniem pokarmu z jamy ustnej.
Dysfagia rehabilitacja wykorzystuje także techniki kompensacyjne, których celem jest usprawnienie procesu połykania poprzez wykorzystanie alternatywnych mechanizmów fizjologicznych. Wśród nich wymienić można m.in. manewr Mendelsohna, polegający na świadomym zatrzymaniu krtani w pozycji uniesionej podczas połykania, co z kolei ułatwia otwarcie górnego zwieracza przełyku, manewr Supraglottalny, kiedy to pacjent zatrzymuje oddech przed połknięciem kęsa i kaszle po przełknięciu w celu oczyszczenia dróg oddechowych, a także tzw. podwójne połykanie pozwalające na usunięcie resztek pokarmu z gardła. Koordynację połykania wspomaga również technika masowania podniebienia miękkiego. Problemy z przełykaniem po udarze mogą być też wspierane poprzez wykonywanie ćwiczeń wzmacniających mięśnie, które biorą udział w tej czynności, ćwiczenie języka poprzez jego wysuwanie, cofanie i unoszenie, aby poprawić kontrolę nad formowaniem kęsa, ćwiczenie policzków, mięśni krtani, jak i ćwiczenia oporu czyli użycie specjalnych narzędzi logopedycznych w celu zwiększenia siły mięśni.
Niekiedy wykorzystuje się też techniki fizjoterapeutyczne, których zadaniem jest pobudzenie nerwów i mięśni za pomocą bodźców elektrycznych. Mowa tu o elektrostymulacji mięśni (NMES), która powoduje pobudzenie nerwów i mięśni odpowiedzialnych za proces połykania, poprawiając ich napięcie i koordynację oraz o stymulacji termicznej i dotykowej, poprzez stosowanie zimnych lub ciepłych bodźców na tylnej ścianie gardła dla wywołania odruchu połykania.
Bardzo ważna w terapii jest też odpowiednio zmodyfikowana dysfagia dieta, która musi zostać dostosowana do stopnia zaburzeń połykania. Najczęściej pokarm ma papkowatą konsystencję, która ułatwia formowanie kęsa i jego transport przez gardło, a z diety wyklucza się pokarmy kruche, sypkie i lepkie, co minimalizuje niebezpieczeństwo zadławienia. Dysfagia jadłospis zawiera natomiast gęste płyny, które są łatwiejsze do kontroli podczas połykania niż rzadkie napoje, jak również podaje się pokarm w małych porcjach, minimalizując ryzyko aspiracji i zalegania pokarmu w gardle.
Terapia dysfagii po udarze jest niewątpliwie procesem wymagającym kompleksowego podejścia i indywidualnie dobranych metod terapeutycznych, a regularna praca z logopedą, stosowanie technik kompensacyjnych oraz odpowiednia dieta to kluczowe elementy skutecznej rehabilitacji tego zaburzenia, pozwalające na stopniowe odzyskiwanie sprawności w zakresie połykania i poprawę komfortu życia pacjenta.
Chcesz dowiedzieć się więcej?
Skontaktuj się z nami
Co mówią o nas nasi Pacjenci?
Zachęcamy także do zapoznania się z historiami naszych Pacjentów Historie pacjentów – Comfort Life
