Stwardnienie rozsiane (SM) – rehabilitacja i codzienne funkcjonowanie
Stwardnienie rozsiane (SM) jest przewlekłą, zapalną i demielinizacyjną chorobą ośrodkowego układu nerwowego, która dotyka zazwyczaj osoby młode, w wieku 20 – 40 lat. W przebiegu tej choroby układ odpornościowy pacjenta błędnie rozpoznaje osłonki mielinowe włókien nerwowych jako zagrożenie i je niszczy, co prowadzi do powstawania tzw. bliznowatych ognisk zapalnych w mózgu i rdzeniu kręgowym. Współczesna medycyna dysponuje obecnie solidnym katalogiem leków, za pomocą których można zmodyfikować przebieg tej choroby, jednak nieodzownym elementem w jej trakcie jest rehabilitacja w stwardnieniu rozsianym wraz z codzienna adaptacją funkcjonalną. Ze względu na nieprzewidywalny i wieloobjawowy charakter stwardnienia, podejście do usprawniania pacjenta musi być elastyczne, interdyscyplinarne i wielowymiarowe.
Jakie są objawy stwardnienia rozsianego i jakie cele ma rehabilitacja?
Objawy stwardnienia rozsianego są zależne od lokalizacji placków demielinizacyjnych w mózgowiu i rdzeniu. Najczęstsze dysfunkcje, z którymi mierzy się fizjoterapeuta, jak i pacjent, to spastyczność, czyli nienaturalne wzmożenie napięcia mięśniowego, zazwyczaj kończyn dolnych, które prowadzi do powstawania bolesnych skurczów oraz deformacji stawowych. Często pojawiają się też ataksja i zaburzenia koordynacji, które są efektem uszkodzenia móżdżku. Objawami są tu drżenie zamiarowe rąk oraz chwiejny, marynarski chód. Jednym z najbardziej wyniszczających, a przy tym niewidocznych objawów tej choroby, który występuje u większości chorych jest przewlekłe zmęczenie, które nie wynika jednak z wysiłku fizycznego, za to drastycznie ogranicza aktywność życiową chorego. I jeszcze jedna istotna kwestia – zaburzenia czucia w różnych formach – parestezje, drętwienia, neuralgie, ale również utrata czucia głębokiego, przez co pacjent niejako nie czuje podłoża, na którym stoi.
Bez względu na objawy, głównym celem rehabilitacji w SM nie jest wyleczenie choroby, ale maksymalne wykorzystanie neuroplastyczności mózgu, jak i podtrzymanie dotychczasowej sprawności oraz zapobieganie wtórnym powikłaniom w postaci przykurczy czy zaników mięśniowych, jak i adaptacja pacjenta do zmieniających się możliwości jego organizmu.
Co jest podstawą rehabilitacji neurologicznej w stwardnieniu rozsianym?
Współczesna fizjoterapia stwardnienia rozsianego odchodzi od metod wyłącznie pasywnych na rzecz aktywnego i celowanego treningu neurologicznego. Podstawą pracy z pacjentem są uznane koncepcje terapeutyczne, takie jak PNF oraz Bobath dla dorosłych, które opierają się na odtwarzaniu prawidłowych wzorców ruchowych, utraconych przez pacjent w wyniku choroby. W swoich działaniach stymulują receptory głębokie poprzez opór manualny, rozciąganie i kompresję stawów, a to z kolei zmusza układ nerwowy do torowania nowych dróg przewodzenia impulsów z pominięciem uszkodzonych obszarów.
Ważnym elementem neurorehabilitacji w SM jest też trening oporowy i wydolnościowy, bo panujące niegdyś przekonanie, że pacjenci z SM powinni unikać wysiłku, aby się nie przemęczać, jest jedynie mitem. Odpowiednio dawkowany trening wytrzymałościowy wraz z treningiem siłowym o niskiej bądź umiarkowanej intensywności poprawia siłę mięśniową, jak również zmniejsza uczucie przewlekłego zmęczenia i poprawia nastrój stymulując wydzielanie endorfin.
W stwardnieniu rozsianym dobrą terapią jest również hydroterapia, ponieważ środowisko wodne jest tu idealne. Woda odciąża bowiem stawy, ułatwia utrzymanie równowagi i pozwala na wykonywanie ruchów, które na lądzie są dla pacjenta niemożliwe do wykonania. Warunkiem jest tu jedynie to, aby woda w basenie nie była zbyt ciepła, ponieważ u wielu pacjentów występuje tzw. zjawisko Uhthoffa, powodujące, że wzrost temperatury ciała wywołuje czasowe, ale gwałtowne nasilenie objawów neurologicznych, m.in. w postaci pogorszenie widzenia czy nagłego osłabienia kończyn, ponieważ zdemielinizowane włókna nerwowe w wyższej temperaturze niemal całkowicie tracą zdolność przewodzenia impulsów.
Chcesz dowiedzieć się więcej?
Skontaktuj się z nami
Jak forma rehabilitacji zależy od fazy choroby?
Strategia rehabilitacyjna w stwardnieniu rozsianym musi być dostosowana do aktualnego stanu klinicznego pacjenta, który jest zazwyczaj oceniany w skali EDSS czyli Expanded Disability Status Scale, w której 0 to brak objawów, a 10 to śmierć z powodu SM. Rzut choroby, czyli faza zaostrzenia to okres, w którym jest bezwzględny zakaz intensywnych ćwiczeń i pacjent jest chroniony przed przemęczeniem. Głównie stosowane są takie metody, jak pozycjonowanie przeciwbólowe, delikatne ćwiczenia oddechowe, jak i ćwiczenia bierne zapobiegające zakrzepicy oraz działania relaksacyjne. W fazie remisji, która nadchodzi po rzucie ma miejsce intensywne odtwarzanie utraconych funkcji, a dla wykorzystania okna neuroplastycznego wprowadzana jest terapia PNF, ale także trening równowagi, ćwiczenia koordynacyjne oraz nauka prawidłowego wzorca chodu. Występuje także postać wtórna SM – w której najistotniejsze jest podtrzymywanie obecnego stanu, spowalnianie regresu oraz profilaktyka powikłań. Rehabilitacja SM polega wówczas na rozciąganiu zapobiegającemu spastyczności, wzmacnianiu mięśni posturalnych, jak i nauce przesiadania się.
Równolegle z terapią ruchową stosowana jest terapia zajęciowa, neuropsychologiczna oraz logopedyczna, ponieważ stwardnienie rozsiane jest chorobą całego człowieka. Ważny jest tu chociażby trening funkcji poznawczych, ponieważ zaburzenia poznawcze rozwijają się u około połowy chorych. Przejawiają się one jako problemy z pamięcią krótkotrwałą, uwagą, koncentracją, jak i szybkością przetwarzania informacji. Neuropsycholog z kolei wdraża treningi poznawcze w SM w formie ćwiczeń komputerowych czy zadań logicznych, jak i uczy pacjenta strategii kompensacyjnych, np. używania aplikacji przypominających czy prowadzenia restrykcyjnych organizerów. A jeśli choroba doprowadzi do osłabienia mięśni aparatu mowy oraz groźnych dla życia i zdrowia pacjenta zaburzeń połykania, wówczas niezbędne będzie wsparcie logopedyczne. Specjalista poprowadzi ćwiczenia dykcyjne, wzmocni mięśnie podniebienia i języka, ale także nauczy pacjenta, jaką pozycję ciała przyjmować podczas posiłków, aby uniknąć zachłyśnięcia.
Co mówią o nas nasi Pacjenci?
Jak ulepszyć codzienne funkcjonowanie osoby z SM?
Życie z SM wymaga przeorganizowania codziennych nawyków i przestrzeni wokół siebie, a celem nadrzędnym jest zachowanie samodzielności przez jak najdłuższy czas. W walce z przewlekłym zmęczeniem kluczowa jest technika planowania aktywności, jak np. dzielenie dużych zadań na mniejsze etapy, wprowadzenie regularnych, ale krótkich przerw na odpoczynek zanim pojawi się skrajne wyczerpanie, jak i wykonywanie najtrudniejszych czynności rano, kiedy poziom energii jest najwyższy, a temperatura ciała najniższa.
Ważnym aspektem w funkcjonowaniu i rehabilitacji osoby chorej na stwardnienie rozsiane jest też architektura przyjazna pacjentowi, ponieważ wraz z postępem choroby dom powinien ulegać modyfikacjom, eliminującym ryzyko upadków. Warto zlikwidować wszelkie bariery w postaci dywanów, progów czy kabli z ciągów komunikacyjnych, dostosować łazienkę poprzez montaż uchwytów ściennych przy toalecie i wannie, jak i stosowanie mat antypoślizgowych oraz wprowadzenie krzesła prysznicowego, jak i zadbać o ergonomię kuchni, umieszczając najczęściej używane przedmioty i produkty na wysokości pasa, dla wyeliminowania potrzeby ciągłego schylania się lub sięgania wysoko nad głowę, ponieważ takie ruchy zaburzają równowagę.
Zachęcamy także do zapoznania się z historiami naszych Pacjentów Historie pacjentów – Comfort Life
